Viêm mũi dị ứng

Chuyên khoa Mũi – Xoang · Tai Mũi Họng

Viêm mũi dị ứng là tình trạng viêm niêm mạc mũi do phản ứng miễn dịch với dị nguyên, thường gây hắt hơi, ngứa mũi, chảy nước mũi trong và nghẹt mũi. Bệnh có thể xuất hiện từng đợt hoặc kéo dài quanh năm, làm gián đoạn giấc ngủ, giảm tập trung và ảnh hưởng sinh hoạt. Nhiều người dùng thuốc nhiều lần vẫn khó chịu vì chưa xác định đúng tác nhân, dùng thuốc chưa đúng cách hoặc có thêm bệnh mũi xoang khác.

Kiểm soát hiệu quả cần phối hợp chẩn đoán phù hợp, giảm tiếp xúc dị nguyên có ý nghĩa, điều trị theo mức độ và đánh giá lại đáp ứng. Mục tiêu là giúp người bệnh thở dễ, ngủ tốt và sinh hoạt bình thường với kế hoạch điều trị phù hợp, thay vì chỉ xử lý từng cơn hắt hơi.

Viêm mũi dị ứng xảy ra như thế nào?

Ở người có cơ địa nhạy cảm, hệ miễn dịch nhận diện một chất trong môi trường như tác nhân cần phản ứng. Sau quá trình mẫn cảm, cơ thể có thể tạo kháng thể IgE đặc hiệu. Khi tiếp xúc lại, các tế bào miễn dịch giải phóng histamine và những chất trung gian khác, gây ngứa, hắt hơi, tăng tiết dịch và phù nề niêm mạc.

Phản ứng sớm có thể xuất hiện nhanh sau tiếp xúc; phản ứng viêm muộn góp phần duy trì nghẹt và làm niêm mạc nhạy cảm hơn. Điều này giải thích vì sao thuốc giảm hắt hơi có thể chưa đủ để kiểm soát nghẹt kéo dài, và vì sao điều trị chống viêm thường cần được duy trì đều theo kế hoạch.

Viêm mũi dị ứng không phải bệnh truyền nhiễm và không lây khi tiếp xúc. Bệnh có thể gặp ở nhiều thành viên trong gia đình do cơ địa và môi trường chung. Tuy nhiên, người bị dị ứng vẫn có thể đồng thời mắc cảm lạnh hoặc nhiễm trùng đường hô hấp.

Dị nguyên và yếu tố kích thích thường gặp

Dị nguyên đường hô hấp thường gồm mạt bụi nhà, phấn hoa, nấm mốc và các thành phần từ vật nuôi như vảy da. Môi trường nghề nghiệp có thể có bột mì, bụi gỗ hoặc những chất gây mẫn cảm khác. Tác nhân liên quan ở mỗi người khác nhau, nên việc xác định mối liên hệ với triệu chứng có giá trị hơn một danh sách kiêng tránh chung.

Khói thuốc, nước hoa đậm, khí thải, thay đổi nhiệt độ và độ ẩm cũng có thể làm mũi khó chịu. Đây có thể là kích thích không dị ứng; một số người có cả cơ chế dị ứng và không dị ứng. Vì vậy, cứ gặp lạnh rồi hắt hơi chưa đủ để kết luận “dị ứng thời tiết”, và thời tiết không phải một dị nguyên đơn lẻ có thể xét nghiệm như mạt bụi nhà.

Hãy chú ý triệu chứng tăng lúc dọn nhà, thay chăn ga, vào phòng ẩm mốc, tiếp xúc vật nuôi hoặc tại nơi làm việc. Nhật ký ngắn về thời gian, địa điểm và mức khó chịu giúp bác sĩ chọn hướng kiểm tra. Không cần loại bỏ hàng loạt thực phẩm nếu không có biểu hiện gợi ý dị ứng thực phẩm riêng biệt.

Nhận biết triệu chứng và mức độ ảnh hưởng

Biểu hiện điển hình là hắt hơi nhiều lần liên tiếp, ngứa trong mũi, chảy dịch trong và nghẹt thay đổi theo thời điểm. Người bệnh có thể ngứa mắt, chảy nước mắt, ngứa vòm họng, ho hoặc thường xuyên khịt mũi. Nghẹt ban đêm khiến phải thở miệng, ngủ không sâu và mệt vào sáng hôm sau.

Trẻ nhỏ không phải lúc nào cũng mô tả được ngứa mũi. Gia đình có thể nhận thấy trẻ dụi mũi, dụi mắt, há miệng khi ngủ, giảm tập trung hoặc ngủ ngáy. Những biểu hiện này cần được đánh giá cùng các nguyên nhân khác như VA quá phát, viêm mũi xoang hoặc rối loạn hô hấp khi ngủ.

Mức độ bệnh không chỉ dựa vào số lần hắt hơi. Bác sĩ xem triệu chứng có làm mất ngủ, cản trở học tập, công việc, thể thao hay khiến người bệnh phải dùng thuốc thường xuyên không. Bệnh nhẹ, xuất hiện thưa có thể cần kế hoạch khác với bệnh kéo dài gây tắc mũi và suy giảm chất lượng sống.

Sốt cao, đau mặt rõ, dịch hôi một bên hoặc chảy máu tái diễn không phải biểu hiện điển hình để quy hết cho dị ứng. Nếu có khó thở, khò khè hoặc tức ngực, cần đánh giá hen và mức độ ảnh hưởng đường thở dưới.

Phân biệt với cảm lạnh, viêm xoang và polyp

Các nhóm trên có thể chồng lấp. Một người có test dị ứng dương tính vẫn có thể bị viêm xoang hoặc lệch vách ngăn đồng thời. Nếu nghẹt là triệu chứng nổi bật và không cải thiện khi điều trị đúng, bác sĩ sẽ kiểm tra nguyên nhân phối hợp thay vì chỉ tăng thuốc chống dị ứng.

Chẩn đoán cần những gì?

Bệnh sử và thăm khám là nền tảng

Bác sĩ hỏi tính chất triệu chứng, thời điểm xuất hiện, môi trường sống, nghề nghiệp, tiền sử hen hoặc bệnh dị ứng, thuốc đã dùng và cách dùng. Khi khám có thể gặp niêm mạc nhợt, phù nề, dịch trong hoặc cuốn mũi to; các dấu hiệu này hỗ trợ chẩn đoán nhưng không thay thế bệnh sử.

Nội soi được cân nhắc khi cần đánh giá vùng sâu, tìm polyp, dịch bất thường, nguyên nhân nghẹt một bên hoặc bệnh phối hợp. Không phải mọi trường hợp viêm mũi dị ứng điển hình đều cần CT. Chụp xoang không xác định được một người dị ứng với chất nào.

Khi nào nên làm xét nghiệm dị ứng?

Test lẩy da hoặc xét nghiệm IgE đặc hiệu trong máu có thể hữu ích khi chẩn đoán chưa rõ, triệu chứng chưa được kiểm soát hoặc cần xác định dị nguyên để xây dựng kế hoạch tránh tiếp xúc và miễn dịch đặc hiệu. Bác sĩ lựa chọn bộ dị nguyên dựa trên bệnh sử và điều kiện sống thực tế.

Kết quả dương tính cho thấy mẫn cảm, chưa tự chứng minh đó là nguyên nhân gây mọi triệu chứng. Kết quả phải phù hợp với lúc tiếp xúc và biểu hiện lâm sàng. IgE toàn phần đơn độc không đủ xác định dị nguyên; cũng không nên diễn giải một danh sách nhiều mục dương tính thành yêu cầu kiêng tránh tất cả.

Một số thuốc kháng histamine có thể ảnh hưởng test da. Cơ sở làm xét nghiệm sẽ hướng dẫn trước nếu cần điều chỉnh thuốc; người bệnh không tự ngừng thuốc hen, thuốc tim mạch hay các thuốc điều trị bệnh nền. Nếu kết quả chưa phù hợp với triệu chứng, bác sĩ sẽ cân nhắc chẩn đoán khác hoặc đánh giá thêm.

Điều trị theo mức độ và triệu chứng chính

Thuốc xịt corticoid

Corticoid xịt mũi giúp giảm phản ứng viêm và thường có vai trò quan trọng khi nghẹt kéo dài hoặc triệu chứng ảnh hưởng chất lượng sống. Thuốc có thể bắt đầu cải thiện sớm nhưng hiệu quả đầy đủ thường cần thời gian sử dụng đều. Xịt không đúng hướng hoặc chỉ dùng ngắt quãng vài lần khi nghẹt nhiều có thể khiến người bệnh nghĩ thuốc không hiệu quả.

Tác dụng không mong muốn tại chỗ gồm khô, rát hoặc chảy máu mũi. Cần kiểm tra kỹ thuật, tình trạng niêm mạc và loại thuốc khi gặp vấn đề. Thuốc xịt chống viêm không gây nghẹt bật lại theo cơ chế của thuốc co mạch, nhưng vẫn cần sử dụng đúng độ tuổi, liều và thời gian được hướng dẫn.

Thuốc kháng histamine

Thuốc kháng histamine có thể dùng đường uống hoặc tại mũi, phù hợp để kiểm soát ngứa, hắt hơi và chảy nước mũi. Các thuốc uống ít gây buồn ngủ thường được ưu tiên hơn những thuốc có tác dụng an thần rõ, nhất là khi cần lái xe hoặc làm việc đòi hỏi tập trung. Tuy vậy, khả năng gây buồn ngủ còn tùy thuốc và đáp ứng từng người.

Nếu một thuốc chưa đủ hiệu quả, bác sĩ có thể cân nhắc phối hợp, chẳng hạn thuốc kháng histamine tại mũi với corticoid xịt. Trước khi tăng điều trị cần kiểm tra chẩn đoán, cách sử dụng và mức tiếp xúc dị nguyên. Tự uống nhiều thuốc cảm cùng lúc có thể trùng hoạt chất mà không tăng hiệu quả kiểm soát bệnh.

Vai trò hạn chế của thuốc co mạch và thuốc toàn thân

Thuốc nhỏ hoặc xịt co mạch giúp thông mũi nhanh nhưng chỉ nên dùng ngắn ngày theo hướng dẫn của từng sản phẩm và bác sĩ. Dùng liên tục kéo dài có thể gây viêm mũi do thuốc, khiến nghẹt nặng hơn khi thuốc hết tác dụng. Người đã dùng hằng ngày nhiều tuần cần được hướng dẫn xử trí, không tiếp tục tăng số lần xịt.

Kháng sinh không điều trị cơ chế dị ứng. Corticoid uống hoặc tiêm không phải lựa chọn duy trì thông thường cho viêm mũi dị ứng vì có nguy cơ tác dụng toàn thân. Các thuốc bổ trợ khác chỉ được cân nhắc theo bệnh phối hợp, mức lợi ích và nguy cơ cụ thể.

Xịt và rửa mũi đúng cách

Kỹ thuật đưa thuốc đến niêm mạc ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả. Thực hiện theo hướng dẫn riêng của loại thuốc; các nguyên tắc thường dùng với bình xịt định liều gồm:

1. Làm sạch mũi nhẹ nhàng, chuẩn bị bình thuốc theo hướng dẫn và giữ đầu hơi cúi về trước.
2. Đưa đầu vòi vừa đủ vào lỗ mũi, hướng ra thành bên, tránh chĩa thẳng vào vách ngăn ở giữa.
3. Xịt đồng thời hít nhẹ. Không hít quá mạnh hoặc ngửa đầu quá mức khiến thuốc nhanh trôi xuống họng.
4. Lau sạch đầu vòi, đậy nắp và không dùng chung bình thuốc. Nếu chảy máu hoặc đau rát kéo dài, liên hệ bác sĩ để kiểm tra.

Rửa mũi bằng dung dịch phù hợp giúp loại bớt dịch và dị nguyên, nhưng là biện pháp hỗ trợ. Nếu cần pha dung dịch, ưu tiên gói muối chuyên dụng với nước cất, nước vô trùng hoặc nước đã đun sôi để nguội. Giữ dụng cụ sạch, để khô sau dùng; không dùng nước máy trực tiếp và không bơm ép mạnh khi đau tai hoặc tắc hoàn toàn.

Giảm tiếp xúc dị nguyên có mục tiêu

Với mạt bụi nhà, có thể phối hợp vệ sinh chăn ga thường xuyên, làm sạch bụi bằng khăn ẩm, giảm đồ tích bụi tại nơi ngủ và sử dụng vật dụng bọc bảo vệ phù hợp. Một biện pháp đơn lẻ không bảo đảm hết triệu chứng; hiệu quả cần được đánh giá trên thực tế sinh hoạt.

Nếu liên quan nấm mốc, cần xử lý nguồn ẩm và thông khí, thay vì chỉ che phủ vết mốc. Khi có dị ứng với vật nuôi, hạn chế tiếp xúc ở phòng ngủ và trao đổi các phương án giảm phơi nhiễm phù hợp với gia đình. Đối với phấn hoa hoặc bụi nghề nghiệp, lựa chọn thời điểm tiếp xúc, phương tiện bảo vệ và quy trình vệ sinh sau làm việc có thể hữu ích.

Tránh khói thuốc và các mùi kích thích dù chúng không phải dị nguyên đã xét nghiệm. Việc vệ sinh điều hòa có thể giảm bụi tích tụ, nhưng không nên quảng bá thiết bị lọc hoặc một phương pháp làm sạch là cách chữa dứt điểm dị ứng. Mục tiêu là giảm gánh nặng tiếp xúc ở những nơi người bệnh dành nhiều thời gian nhất.

Miễn dịch đặc hiệu và phẫu thuật có vai trò gì?

Miễn dịch đặc hiệu, còn gọi là điều trị giải mẫn cảm với dị nguyên, được cân nhắc khi đã xác định tác nhân liên quan và triệu chứng vẫn khó kiểm soát hoặc người bệnh có nhu cầu giảm phụ thuộc thuốc lâu dài. Điều trị sử dụng chế phẩm chuẩn hóa theo đường tiêm dưới da hoặc dưới lưỡi tùy loại dị nguyên và khả năng cung cấp.

Đây là kế hoạch kéo dài nhiều năm; ở người đáp ứng tốt, điều trị thường được duy trì ít nhất 3 năm để hướng tới lợi ích bền vững. Thời điểm kết thúc được quyết định theo đáp ứng, nguy cơ và trao đổi với người bệnh. Cần đánh giá mức kiểm soát hen, khả năng tuân thủ và điều kiện xử trí phản ứng dị ứng, vì hiếm khi có thể xảy ra phản vệ. Không tự mua dị nguyên để sử dụng và không áp dụng theo kết quả xét nghiệm khi chưa xác nhận ý nghĩa lâm sàng.

Phẫu thuật chỉ xử lý phần tắc nghẽn thực thể khi có chỉ định, chẳng hạn cuốn mũi phì đại dai dẳng hoặc lệch vách ngăn ảnh hưởng rõ dù đã điều trị phù hợp. Can thiệp không xóa cơ địa dị ứng, nên một số người vẫn cần thuốc và kiểm soát môi trường sau mổ.

Theo dõi lâu dài và những nhóm cần lưu ý

Khi tái khám, nên đánh giá mức nghẹt, giấc ngủ, khả năng làm việc, số ngày cần thuốc và tác dụng không mong muốn. Nếu đã kiểm soát ổn, bác sĩ có thể điều chỉnh về mức điều trị cần thiết. Nếu chưa ổn, cần xem lại kỹ thuật xịt, tính đều đặn, tác nhân tiếp xúc và bệnh phối hợp trước khi kết luận “dị ứng không chữa được”.

Ở trẻ em, việc chọn thuốc phải phù hợp tuổi và khả năng phối hợp; không tự dùng đơn của người lớn. Phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người có tăng huyết áp, bệnh mắt và các bệnh nền khác cần được rà soát thuốc cụ thể. Người bị hen nên có kế hoạch quản lý cả mũi và phổi, vì kiểm soát một phần đường thở không thay thế điều trị phần còn lại.

Khám sớm khi triệu chứng ảnh hưởng ngủ, học tập, công việc, tái phát thường xuyên hoặc đáp ứng thuốc kém. Cũng cần khám khi tắc một bên, giảm ngửi tiến triển, chảy máu tái diễn, đau mặt hoặc sốt khác với những đợt dị ứng quen thuộc.

Người bệnh có thể chuẩn bị nhật ký triệu chứng và danh sách thuốc để trao đổi với Bác sĩ Nguyễn Hoàng Huy khi khám. Việc lựa chọn xét nghiệm, thuốc hoặc chuyển đánh giá dị ứng chuyên sâu sẽ dựa trên tình trạng cụ thể.

Câu hỏi thường gặp về viêm mũi dị ứng

Thông tin hữu ích dành cho người bệnh

• Tổng quan Mũi – Xoang
• Viêm xoang
• Polyp mũi
• Kiến thức Tai Mũi Họng

Lưu ý y khoa: Nội dung cung cấp thông tin tổng quan, không thay thế khám, chẩn đoán, đơn thuốc hoặc chỉ định thủ thuật/phẫu thuật trực tiếp. Kế hoạch xử trí cần được cá thể hóa theo tuổi, bệnh sử, kết quả khám và các bệnh đi kèm.