Điếc

Chuyên khoa Tai · Tai thần kinh · Thính học

Điếc là tình trạng suy giảm thính lực ở mức nặng hoặc sâu; trong giao tiếp hằng ngày, từ này đôi khi được dùng rộng hơn cho mọi mức nghe kém. Việc xác định đúng loại, mức độ, thời điểm xuất hiện và khả năng hiểu lời quan trọng hơn tên gọi, vì mỗi nhóm nguyên nhân có cách điều trị và phục hồi khác nhau.

Điếc và nghe kém được hiểu như thế nào?

Thính giác gồm hai quá trình liên tiếp: tai tiếp nhận và chuyển đổi dao động âm thanh thành tín hiệu thần kinh, sau đó não nhận biết và giải mã tín hiệu ấy thành tiếng nói hoặc âm thanh có ý nghĩa. Trục trặc ở bất kỳ mắt xích nào đều có thể làm giảm khả năng nghe.

Theo cách dùng lâm sàng, nghe kém bao gồm từ mức nhẹ đến sâu. Điếc thường chỉ mức mất thính lực nặng hoặc sâu, khi người bệnh khó tiếp nhận lời nói bằng thính giác đơn thuần. Tuy nhiên, ảnh hưởng thực tế còn phụ thuộc tai nào bị bệnh, độ tuổi khởi phát, khả năng hiểu lời, môi trường giao tiếp và việc đã được hỗ trợ hay chưa.

Các loại nghe kém

Nghe kém dẫn truyền thường tạo khoảng cách giữa đường khí và đường xương trên thính lực đồ. Nghe kém tiếp nhận thần kinh thường làm cả hai đường giảm tương tự. Cách phân loại này hỗ trợ định hướng nhưng không thay thế khám tai, đo lời, nhĩ lượng và các thăm dò bổ sung.

Mức độ và kiểu diễn biến của nghe kém

Mức độ nghe kém được xác định từ ngưỡng âm nhỏ nhất người bệnh nghe được ở nhiều tần số. Các hệ thống phân độ có thể dùng mốc hơi khác nhau; vì vậy nên đọc kết luận của cơ sở đo thay vì tự so một con số rời rạc trên Internet.

• Theo mức độ: nhẹ, trung bình, trung bình–nặng, nặng hoặc sâu.
• Theo bên tai: một bên, hai bên cân xứng hoặc hai bên không cân xứng.
• Theo thời điểm: bẩm sinh, xuất hiện trước khi trẻ hình thành ngôn ngữ hoặc mắc phải sau này.
• Theo diễn biến: đột ngột, dao động, ổn định hoặc tiến triển.
• Theo tần số: giảm ở âm trầm, âm trung, âm cao hoặc toàn dải.

Ở trẻ nhỏ, ngay cả nghe kém một bên hoặc mức nhẹ kéo dài cũng có thể ảnh hưởng nghe trong lớp học, định hướng âm thanh và phát triển ngôn ngữ. Ở người lớn, nghe kém thường biểu hiện rõ hơn khi nói chuyện nhóm, nghe qua điện thoại hoặc giao tiếp trong môi trường ồn.

Nguyên nhân gây điếc và nghe kém thường gặp

Nguyên nhân ở tai ngoài và tai giữa

• Nút ráy tai, dị vật hoặc hẹp ống tai.
• Viêm tai giữa có dịch, viêm tai giữa mạn, thủng màng nhĩ.
• Gián đoạn, tiêu hủy hoặc cố định chuỗi xương con.
• Xốp xơ tai làm hạn chế vận động xương bàn đạp.
• Cholesteatoma, chấn thương hoặc di chứng sau phẫu thuật tai.

Nguyên nhân ở tai trong và thần kinh thính giác

• Lão hóa thính giác và tiếp xúc tiếng ồn kéo dài hoặc tiếng nổ lớn.
• Yếu tố di truyền, dị tật tai trong hoặc nhiễm trùng trong thai kỳ.
• Viêm màng não, một số bệnh nhiễm trùng, bệnh tự miễn hoặc rối loạn chuyển hóa.
• Thuốc hoặc hóa chất có khả năng độc tai; nguy cơ phụ thuộc loại thuốc, liều và cơ địa.
• Bệnh Ménière, u dây thần kinh tiền đình–ốc tai và các bệnh lý tai thần kinh khác.
• Nghe kém tiếp nhận thần kinh đột ngột, có thể không tìm được nguyên nhân rõ.

Dấu hiệu nhận biết nghe kém

• Thường xuyên yêu cầu người khác nhắc lại hoặc có cảm giác mọi người nói không rõ.
• Tăng âm lượng tivi, điện thoại; khó nghe giọng trẻ em hoặc phụ nữ.
• Nghe kém rõ trong quán ăn, cuộc họp hoặc nơi có tiếng ồn nền.
• Ù tai, đầy tai, chóng mặt hoặc mất thăng bằng đi kèm.
• Chảy tai, đau tai, tiền sử viêm tai hoặc phẫu thuật tai.
• Trẻ không giật mình với âm thanh, phản ứng không ổn định khi gọi, chậm nói hoặc phát âm không rõ.
• Khó xác định hướng âm thanh hoặc chỉ nghe tốt khi quay một tai về phía người nói.

Khám và chẩn đoán điếc

Bác sĩ khai thác thời điểm khởi phát, tốc độ tiến triển, bên tai, tiếng ồn, thuốc đang dùng, tiền sử gia đình và các triệu chứng kèm theo. Soi tai hoặc nội soi giúp phát hiện ráy tai, dịch, lỗ thủng, viêm hoặc bệnh tích tai giữa.

1. Đo thính lực đơn âm đường khí và đường xương: xác định ngưỡng nghe theo tần số và định hướng loại nghe kém.
2. Đo thính lực lời: đánh giá khả năng nhận biết và hiểu từ; kết quả rất quan trọng khi chọn thiết bị trợ nghe hoặc đánh giá điện cực ốc tai.
3. Nhĩ lượng và phản xạ cơ bàn đạp: đánh giá áp lực tai giữa, độ di động màng nhĩ và một phần chức năng hệ thống tai giữa.
4. Âm ốc tai và điện thính giác thân não: hữu ích ở trẻ nhỏ, người khó phối hợp hoặc khi cần đánh giá khách quan đường thính giác.
5. Chẩn đoán hình ảnh, xét nghiệm hoặc di truyền: chỉ thực hiện khi bệnh cảnh gợi ý; không phải người nghe kém nào cũng cần chụp CT hoặc MRI.

Nghe kém đột ngột: tình trạng cần khám ngay

Nghe giảm nhanh trong vài giờ đến vài ngày, thường ở một tai, có thể kèm ù tai, đầy tai hoặc chóng mặt. Nhiều người nhầm với ráy tai hoặc nghẹt tai và chờ đợi, làm mất thời gian đánh giá và điều trị quan trọng.

Các hướng điều trị và phục hồi thính giác

Mục tiêu điều trị không chỉ là làm ngưỡng nghe tốt hơn mà còn giúp người bệnh giao tiếp, học tập, làm việc và tham gia đời sống an toàn. Phương án được cá thể hóa theo nguyên nhân, mức nghe còn lại, khả năng hiểu lời, tuổi, bệnh kèm theo và nhu cầu giao tiếp.

Bảo vệ sức nghe và phát hiện sớm

• Giảm âm lượng và thời gian nghe tai nghe; nghỉ tai sau thời gian tiếp xúc âm thanh lớn.
• Dùng phương tiện bảo vệ phù hợp ở nơi làm việc, sân khấu, trường bắn hoặc môi trường tiếng ồn cao.
• Không ngoáy tai sâu, không tự bơm rửa hoặc nhỏ dung dịch không rõ thành phần.
• Điều trị và theo dõi viêm tai, thủng màng nhĩ, chảy tai kéo dài.
• Sàng lọc thính lực trẻ sơ sinh và đánh giá sớm khi trẻ chậm nghe – nói.
• Đo thính lực định kỳ nếu làm việc trong tiếng ồn, dùng thuốc có nguy cơ độc tai hoặc nhận thấy sức nghe thay đổi.

Đánh giá điếc cần nhìn toàn bộ hệ thống nghe

Một kết luận đáng tin cậy cần kết hợp khám tai, thính lực đồ, khả năng hiểu lời và bệnh sử. Bác sĩ Nguyễn Hoàng Huy sẽ định hướng thêm các thăm dò hoặc phương án can thiệp khi có chỉ định; người bệnh nên mang theo kết quả đo cũ, đơn thuốc, phim chụp và thông tin thiết bị trợ nghe đang sử dụng.

Câu hỏi thường gặp về điếc

Thông tin hữu ích dành cho người bệnh

• Thính lực: các phương pháp đo và cách hiểu kết quả
• Cấy điện cực ốc tai
• Viêm tai giữa cấp và mạn tính
• Thủng màng nhĩ
• Liên hệ đặt lịch khám

Lưu ý y khoa: Nội dung nhằm cung cấp thông tin tổng quan, không thay thế việc khám, chẩn đoán, đơn thuốc hoặc chỉ định phẫu thuật trực tiếp. Phương án điều trị cần được cá thể hóa theo tuổi, triệu chứng, hình ảnh màng nhĩ, kết quả thính lực và các bệnh kèm theo.