Polyp mũi, phẫu thuật nội soi cắt polyp mũi

Chuyên khoa Mũi – Xoang · Tai Mũi Họng

Polyp mũi là tổ chức mềm phát triển từ niêm mạc mũi hoặc xoang, thường gặp trong bối cảnh viêm kéo dài. Polyp có thể làm nghẹt mũi dai dẳng, giảm hoặc mất ngửi, chảy dịch và ảnh hưởng giấc ngủ. Một số người chỉ phát hiện khi nội soi; người khác có khối lớn gây cản trở rõ và đã tái phát sau nhiều đợt điều trị.

Điều trị không chỉ là lấy bỏ phần khối nhìn thấy. Cần xác định đúng bản chất tổn thương, phạm vi bệnh trong xoang và cơ chế viêm nền để lựa chọn thuốc, phẫu thuật hoặc phương án phối hợp. Đặc biệt, khối chỉ ở một bên kèm chảy máu không nên được mặc định là polyp viêm thông thường.

Polyp mũi là gì và khác cuốn mũi thế nào?

Polyp viêm thường có bề mặt nhẵn, màu nhạt hoặc trong mờ và cấu trúc mềm. Tổn thương có thể xuất hiện ở vùng khe giữa và phát triển vào hốc mũi. Khi polyp đi cùng viêm mũi xoang mạn, người bệnh có thể gặp thuật ngữ CRSwNP, nghĩa là viêm mũi xoang mạn có polyp mũi.

Cuốn mũi là cấu trúc giải phẫu bình thường nằm ở thành bên hốc mũi, có niêm mạc phủ ngoài và có thể phì đại khi viêm. Nhiều người nhìn bằng đèn rồi nhầm cuốn mũi với polyp. Không thể tự phân biệt chắc chắn chỉ bằng ảnh chụp điện thoại, màu sắc hoặc việc “sờ thấy một cục”; đưa dụng cụ vào mũi có thể gây chảy máu và tổn thương.

Polyp viêm không phải ung thư, nhưng thuật ngữ “khối trong mũi” bao gồm nhiều bệnh khác nhau. Vì vậy, chẩn đoán cần thăm khám phù hợp, nhất là khi có tổn thương một bên, loét, máu, đau tăng hoặc biểu hiện không điển hình.

Vì sao polyp hình thành và hay tái phát?

Polyp liên quan đến tình trạng viêm, phù nề và thay đổi cấu trúc niêm mạc kéo dài. Ở một nhóm người bệnh, cơ chế viêm type 2 có vai trò nổi bật, với sự tham gia của bạch cầu ái toan và các chất tín hiệu miễn dịch như interleukin-4, interleukin-5 và interleukin-13. Hiểu đơn giản, niêm mạc tiếp tục duy trì một phản ứng viêm quá mức nên tổ chức polyp có thể phát triển trở lại dù khối đã được lấy bỏ.

Không phải mọi polyp có cùng cơ chế, và không thể xác định đầy đủ kiểu viêm chỉ bằng việc nhìn kích thước khối. Nội soi, bệnh sử, bệnh phối hợp và một số xét nghiệm được lựa chọn giúp bác sĩ đánh giá. Kết quả bạch cầu ái toan hoặc IgE phải đặt trong toàn bộ bối cảnh, không dùng một chỉ số đơn lẻ để tự chọn thuốc sinh học.

Hen và bệnh hô hấp tăng nặng do aspirin là những yếu tố đáng chú ý. Dị ứng đường hô hấp có thể cùng tồn tại nhưng không có nghĩa mọi polyp đều do dị ứng. Không nên tìm một thực phẩm hoặc một loại thời tiết duy nhất để giải thích tất cả trường hợp tái phát.

Polyp hai bên và khối một bên cần được đánh giá khác nhau

Polyp trong viêm mũi xoang mạn

Thể viêm lan tỏa thường có tổn thương cả hai bên, đi cùng nghẹt, dịch và giảm ngửi kéo dài. Mức độ nhìn thấy trong hốc mũi có thể chưa phản ánh hết bệnh trong xoang. Bác sĩ cần đánh giá cả mức ảnh hưởng sinh hoạt, tình trạng hen, thuốc đã dùng và kết quả điều trị trước đó.

Polyp đơn độc và polyp vùng cửa mũi sau

Một số polyp phát triển khu trú và có thể kéo dài ra vùng cửa mũi sau. Polyp mũi xoang hàm, còn gọi là polyp antrochoanal, thường xuất phát từ xoang hàm và đi về phía sau mũi. Việc xác định nguồn gốc và phần trong xoang có ý nghĩa khi lập kế hoạch xử lý, không chỉ cắt phần lộ ra trong hốc mũi.

Khi hình ảnh không điển hình

Tổn thương một bên có thể là polyp lành nhưng cũng cần phân biệt với u nhú đảo ngược, khối u khác hoặc bệnh tích đặc thù. Nếu có chảy máu, loét, đau, tê mặt hoặc thay đổi thị giác, cần khảo sát sớm. Bác sĩ có thể chỉ định hình ảnh học trước và lấy mẫu mô vào thời điểm phù hợp; không tự chọc hoặc cắt thử tổn thương.

Triệu chứng và ảnh hưởng đến sinh hoạt

Nghẹt mũi thường tăng dần, kéo dài và có thể khiến người bệnh phải thở miệng. Dịch mũi chảy ra trước hoặc xuống họng gây khịt mũi, hắng giọng và ho. Một số người cảm thấy căng vùng mặt, nhưng đau dữ dội hoặc đau đơn độc cần tìm thêm nguyên nhân khác.

Giảm ngửi là biểu hiện quan trọng. Polyp và phù nề có thể cản luồng khí đến vùng khứu giác, đồng thời phản ứng viêm ảnh hưởng hoạt động của vùng này. Vì thế, phục hồi ngửi không chỉ phụ thuộc mũi đã thông hay chưa, và không thể bảo đảm ngửi trở lại hoàn toàn sau khi lấy khối.

Người bệnh có thể thấy thức ăn nhạt hương, ngủ kém, ngáy và mệt ban ngày. Ngáy không tự chứng minh có ngưng thở khi ngủ; nếu người nhà thấy các cơn ngừng thở hoặc buồn ngủ ban ngày rõ, cần được đánh giá thêm. Người giảm ngửi nên chú ý thiết bị báo khói, báo rò khí và kiểm tra thực phẩm bằng hạn sử dụng cùng cách bảo quản.

Khám, nội soi và xét nghiệm cần thiết

Bệnh sử định hướng mức độ và nguy cơ

Cần ghi nhận triệu chứng kéo dài bao lâu, mức mất ngửi, ảnh hưởng ngủ và công việc, số đợt corticoid uống, các lần mổ và tốc độ tái phát. Tiền sử hen, khó thở sau aspirin hoặc thuốc chống viêm, dị ứng thuốc và bệnh nền có thể thay đổi lựa chọn điều trị.

Ở trẻ em, polyp mũi không thường gặp như ở người lớn. Khi xác định có polyp, bác sĩ có thể cân nhắc đánh giá thêm bệnh nền dựa vào triệu chứng và hoàn cảnh, thay vì chỉ áp dụng cách điều trị của người lớn hoặc mặc định mọi trẻ đều cần cùng một bộ xét nghiệm.

Nội soi và hình ảnh học

Nội soi cho biết bên tổn thương, vị trí, hình dạng, mức lan xuống hốc mũi, dịch đi kèm và tình trạng niêm mạc. CT giúp đánh giá phần bệnh trong xoang, xác định giải phẫu và lập kế hoạch phẫu thuật khi cần. MRI hoặc khảo sát khác có thể được bổ sung nếu khối không điển hình hay nghi tổn thương vượt ra ngoài xoang.

Đánh giá không chỉ dựa vào “polyp to hay nhỏ”. Bác sĩ còn xem mức kiểm soát bệnh, khả năng ngửi, chất lượng sống và nhu cầu thuốc cứu nguy. Thang đánh giá nội soi hoặc bảng câu hỏi triệu chứng giúp theo dõi thay đổi theo thời gian; chúng là công cụ hỗ trợ, không tự quyết định một người phải mổ.

Vai trò của mô bệnh học

Mô được lấy trong phẫu thuật hoặc sinh thiết có chỉ định có thể được gửi xét nghiệm để xác định bản chất tổn thương. Kết quả đặc biệt có ý nghĩa với khối một bên, biểu hiện bất thường hoặc chẩn đoán chưa rõ. Người bệnh nên hỏi cách nhận và trao đổi kết quả, kể cả khi sau mổ đã thấy dễ thở.

Điều trị nội khoa: kiểm soát viêm và triệu chứng

Corticoid tại mũi và rửa mũi

Thuốc corticoid tại mũi thường giữ vai trò nền tảng trong kiểm soát polyp viêm, giúp giảm viêm và có thể làm tổn thương nhỏ lại. Hiệu quả phụ thuộc mức bệnh, vị trí thuốc tiếp cận và cách sử dụng. Khối quá lớn hoặc giải phẫu cản trở có thể khiến thuốc khó đến vùng cần điều trị.

Rửa mũi hỗ trợ làm sạch dịch, vảy và chất kích thích. Khi pha từ gói muối chuyên dụng, dùng nước cất, nước vô trùng hoặc nước đun sôi để nguội; vệ sinh và để khô dụng cụ. Dạng thuốc, cách xịt hoặc rửa và thời gian sử dụng được lựa chọn theo từng người, nhất là trước và sau mổ.

Corticoid uống và kháng sinh

Một đợt corticoid uống có thể được bác sĩ cân nhắc để giảm nhanh phù nề và gánh nặng polyp ở trường hợp phù hợp. Tuy nhiên, lợi ích có thể không kéo dài sau khi ngừng, và các đợt lặp lại làm tăng tổng nguy cơ tác dụng toàn thân. Cần chú ý bệnh đái tháo đường, huyết áp, loãng xương, mắt và các yếu tố khác khi đánh giá.

Kháng sinh không làm tiêu polyp viêm. Thuốc được cân nhắc khi có tình huống nhiễm khuẩn phù hợp, không dùng thường xuyên chỉ vì có dịch trong mũi. Thuốc kháng histamine giúp triệu chứng dị ứng phối hợp khi có, nhưng không thay thế điều trị nền của mọi polyp.

Khi nào cần phẫu thuật nội soi cắt polyp?

Phẫu thuật được xem xét khi polyp gây tắc hoặc ảnh hưởng rõ đến chất lượng sống, bệnh chưa được kiểm soát với điều trị phù hợp, hoặc có bệnh tích và nhu cầu chẩn đoán cần can thiệp. Quyết định còn liên quan phạm vi bệnh xoang, kết quả điều trị trước, sức khỏe toàn thân và lựa chọn của người bệnh sau tư vấn.

Không nên chỉ dựa vào kích thước polyp hoặc áp dụng một mốc thời gian dùng thuốc cố định cho tất cả người bệnh. Với tổn thương nghi ngờ hoặc biến chứng, quy trình có thể cần đẩy nhanh. Với bệnh chưa điều trị đúng, bác sĩ có thể ưu tiên tối ưu điều trị trước khi quyết định mổ.

Cắt polyp khác gì phẫu thuật nội soi xoang?

Ở người có viêm mũi xoang lan tỏa, chỉ lấy phần khối nhô ra có thể chưa đáp ứng mục tiêu điều trị. Ngược lại, không phải mọi polyp đơn độc đều cần can thiệp rộng cả hai bên. Phẫu thuật viên lập kế hoạch sau nội soi, CT và đánh giá riêng.

Chuẩn bị và quy trình phẫu thuật

Trước mổ cần đánh giá nội soi, hình ảnh học khi có chỉ định, bệnh hen và các yếu tố nguy cơ gây mê. Báo đầy đủ thuốc chống đông, kháng kết tập tiểu cầu, thuốc giảm đau, corticoid và thực phẩm bổ sung. Không tự dừng thuốc tim mạch; việc điều chỉnh phải được các bác sĩ liên quan thống nhất.

Phẫu thuật thường tiếp cận qua lỗ mũi dưới quan sát nội soi. Bác sĩ lấy polyp và xử lý vùng liên quan theo kế hoạch, có thể gửi mô bệnh học, kiểm tra cầm máu và đặt vật liệu khi cần. Nhiều ca thực hiện dưới gây mê toàn thân; phương án cụ thể phụ thuộc phạm vi và sức khỏe.

Thời gian mổ, lưu viện và nghỉ làm không giống nhau giữa mọi người. Sau can thiệp, cần nắm hướng dẫn dùng thuốc, rửa mũi, lịch tái khám và đầu mối liên hệ. Bài Phẫu thuật nội soi mũi xoang trình bày thêm về quá trình chuẩn bị và hồi phục.

Lợi ích, rủi ro và khả năng tái phát

Phẫu thuật có thể giúp mũi thông hơn, giảm gánh nặng polyp, cải thiện ngủ và hỗ trợ phục hồi ngửi trong khả năng có thể. Mức cải thiện khác nhau giữa từng triệu chứng; giảm đau không được bảo đảm nếu đau có nguyên nhân khác, và ngửi có thể hồi phục không hoàn toàn.

Rủi ro gồm chảy máu, nhiễm trùng, sẹo dính, triệu chứng còn tồn tại hoặc polyp tái phát. Khi phẫu thuật liên quan các xoang gần ổ mắt và nền sọ, có những biến chứng hiếm nhưng nghiêm trọng như tổn thương mắt hoặc rò dịch não tủy. Nguy cơ cần được giải thích theo phạm vi can thiệp của từng người.

Polyp tái phát có thể phản ánh phản ứng viêm nền tiếp tục hoạt động, nhất là ở người có hen hoặc bệnh hô hấp tăng nặng do aspirin. Các yếu tố khác gồm tuân thủ thuốc, khả năng thuốc tiếp cận, sẹo và phạm vi bệnh. Không thể chỉ nhìn hiện tượng tái phát để kết luận lần mổ trước sai, cũng không nên chấp nhận mổ lặp lại mà không đánh giá lại toàn bộ kế hoạch.

Thuốc sinh học và vai trò của bệnh hen, aspirin

Thuốc sinh học tác động có mục tiêu lên một số con đường viêm, được cân nhắc cho nhóm viêm mũi xoang mạn có polyp nặng và chưa kiểm soát. Bác sĩ xem mức ảnh hưởng chất lượng sống, giảm ngửi, đặc điểm viêm, hen, nhu cầu corticoid toàn thân, điều trị và phẫu thuật đã thực hiện, hoặc lý do phẫu thuật không phù hợp.

Lựa chọn không chỉ dựa trên việc “đã mổ rồi lại mọc”. Cần cân nhắc lợi ích, tác dụng bất lợi, thời gian theo dõi, chi phí và loại điều trị có thể tiếp cận tại cơ sở. Thuốc sinh học thường là phần bổ sung trong kế hoạch; không tự thay thế rửa mũi, thuốc tại chỗ hoặc theo dõi.

Người có hen, polyp tái phát và khó thở sau aspirin hoặc một số thuốc chống viêm cần báo rõ tên thuốc và phản ứng đã xảy ra. Bệnh hô hấp tăng nặng do aspirin không được xác định bằng một xét nghiệm dị ứng máu đơn lẻ. Khi cần thử thuốc hoặc giải mẫn cảm, phải thực hiện tại cơ sở chuyên sâu với điều kiện theo dõi; không tự uống aspirin để kiểm tra ở nhà.

Chăm sóc sau cắt polyp và theo dõi lâu dài

Tuân thủ thời điểm bắt đầu rửa mũi và dùng thuốc theo hướng dẫn sau mổ. Không tự rút vật liệu, bóc vảy, ngoáy mũi hoặc xì mạnh. Giảm tiếp xúc khói bụi, hạn chế gắng sức trong thời gian được dặn và tái khám để kiểm tra lành niêm mạc, làm sạch khi cần.

Theo dõi mức nghẹt, lượng dịch, giấc ngủ và khả năng ngửi. Cần thông báo sớm nếu mất ngửi trở lại, phải tăng thuốc liên tục hoặc có nhiều đợt hen. Không dừng toàn bộ thuốc chống viêm chỉ vì vài tuần đầu sau mổ thấy thông thoáng.

Khi đến khám với Bác sĩ Nguyễn Hoàng Huy, người bệnh nên mang hồ sơ mổ cũ, kết quả mô bệnh học, phim CT, đơn thuốc và ghi lại các đợt đã dùng corticoid uống. Kế hoạch điều trị và nơi can thiệp được lựa chọn theo bệnh tích và điều kiện chuyên môn cụ thể.

Câu hỏi thường gặp về polyp mũi

Thông tin hữu ích dành cho người bệnh

• Tổng quan Mũi – Xoang
• Viêm xoang
• Phẫu thuật nội soi mũi xoang
• Kiến thức Tai Mũi Họng

Lưu ý y khoa: Nội dung cung cấp thông tin tổng quan, không thay thế khám, chẩn đoán, đơn thuốc hoặc chỉ định thủ thuật/phẫu thuật trực tiếp. Kế hoạch xử trí cần được cá thể hóa theo tuổi, bệnh sử, kết quả khám và các bệnh đi kèm.