Phẫu thuật nội soi mũi xoang

Chuyên khoa Mũi – Xoang · Tai Mũi Họng

Phẫu thuật nội soi mũi xoang là phương pháp sử dụng hệ thống nội soi và dụng cụ chuyên dụng qua lỗ mũi để xử lý bệnh tích, cải thiện đường dẫn lưu và hỗ trợ kiểm soát bệnh mũi xoang. Phẫu thuật có thể mang lại lợi ích cho người được lựa chọn phù hợp, nhưng không phải mọi trường hợp nghẹt mũi, đau đầu hoặc CT ghi “viêm xoang” đều cần mổ.

Một quyết định điều trị đầy đủ cần làm rõ bốn vấn đề: chẩn đoán đã chắc chắn chưa, triệu chứng nào có khả năng cải thiện, nguy cơ của can thiệp là gì và người bệnh cần chăm sóc thế nào sau mổ. Với viêm mũi xoang mạn, phẫu thuật thường là một phần của kế hoạch kiểm soát bệnh lâu dài.

Phẫu thuật nội soi mũi xoang là gì?

Trong tài liệu chuyên môn, người bệnh có thể gặp tên ESS, nghĩa là phẫu thuật xoang qua nội soi, hoặc FESS, thường dịch là phẫu thuật nội soi chức năng mũi xoang. Tùy bệnh, can thiệp có thể giới hạn ở một vùng hoặc xử lý nhiều xoang, một bên hoặc hai bên.

Ống nội soi truyền hình ảnh phóng đại lên màn hình giúp bác sĩ quan sát trong hốc mũi và vùng phẫu thuật. Phần lớn các ca mổ xoang thông thường được tiếp cận qua lỗ mũi nên không có đường rạch ngoài mặt; một số bệnh đặc thù có thể cần đường tiếp cận phối hợp. Phạm vi cụ thể cần được giải thích trước can thiệp.

Phẫu thuật khác với nội soi chẩn đoán trong buổi khám. Nội soi khám giúp nhìn tổn thương; phẫu thuật có thao tác xử lý mô, cần đánh giá chỉ định, chuẩn bị gây mê hoặc gây tê và chăm sóc sau mổ tương ứng.

Mục tiêu của phẫu thuật và giới hạn cần hiểu

Mục tiêu được đặt theo vấn đề của từng người: cải thiện nghẹt, giảm dịch và đợt bùng phát, lấy bỏ polyp hoặc bệnh tích, xử lý biến chứng, lấy mẫu chẩn đoán và tạo điều kiện cho thuốc tại chỗ tiếp cận xoang. Mục tiêu bảo tồn niêm mạc lành và chức năng của hệ thống mũi xoang được cân nhắc trong từng phạm vi can thiệp.

Không thể kỳ vọng phẫu thuật chữa mọi nguyên nhân đau đầu hoặc xóa cơ địa dị ứng. Khứu giác có thể cải thiện khi cản trở và viêm giảm, nhưng mức phục hồi còn phụ thuộc tổn thương khứu giác, thời gian bệnh và nguyên nhân phối hợp. Người bệnh cần được tư vấn bằng mục tiêu cụ thể, thay vì một lời hứa “sạch xoang vĩnh viễn”.

Với viêm mạn, nhất là polyp và hen, niêm mạc vẫn có thể tiếp tục phản ứng viêm sau khi bệnh tích đã được xử lý. Vì vậy, dùng thuốc và tái khám sau mổ là phần tiếp nối của điều trị, không phải bằng chứng rằng cuộc mổ không có tác dụng.

Những trường hợp nào có thể được cân nhắc mổ?

Chỉ định cần dựa trên bệnh sử, triệu chứng, bằng chứng viêm hoặc tổn thương, điều trị đã thực hiện và lợi ích dự kiến. Những tình huống thường được đánh giá gồm:

• Viêm mũi xoang mạn: triệu chứng còn ảnh hưởng đáng kể dù đã điều trị phù hợp, có bằng chứng bệnh trên khám, nội soi hoặc CT.
• Polyp mũi: gây tắc nghẽn, giảm ngửi hoặc bệnh chưa được kiểm soát bằng kế hoạch điều trị thích hợp.
• Viêm mũi xoang cấp tái diễn: đã xác nhận các đợt bệnh và có yếu tố khiến phẫu thuật có khả năng mang lại lợi ích.
• Một số bệnh tích đặc thù: khối nấm, nang nhầy xoang, tổn thương một bên hoặc khối cần chẩn đoán và xử lý theo kế hoạch riêng.
• Biến chứng hoặc bệnh diễn biến nguy hiểm: có thể cần can thiệp khẩn và phối hợp chuyên khoa mắt, thần kinh, truyền nhiễm hoặc những chuyên khoa liên quan.

Không áp dụng một phác đồ thuốc giống nhau về thành phần và thời gian cho mọi người trước khi được xem xét mổ. Bác sĩ cần đánh giá liệu điều trị đã đúng với thể bệnh, người bệnh có dùng đúng và khả năng điều trị nội khoa tiếp tục đem lại lợi ích hay không. Kháng sinh không phải điều kiện bắt buộc cho mọi ca viêm mạn chuẩn bị phẫu thuật.

Trẻ em có đặc điểm bệnh và lộ trình điều trị khác người lớn; VA, dị ứng và những nguyên nhân đặc thù cần được xem xét. Nội dung chỉ định ở người lớn không nên tự áp dụng cho trẻ chỉ dựa vào một kết quả CT.

Khi nào nên đánh giá lại trước khi quyết định?

Nếu triệu chứng chính là đau đầu nhưng chưa có bằng chứng bệnh mũi xoang giải thích được, cần tìm nguyên nhân khác trước khi kỳ vọng lợi ích từ mổ. Nếu nghẹt chủ yếu do dị ứng, thuốc co mạch đang lạm dụng hoặc chưa dùng thuốc xịt đúng cách, cần xử lý những yếu tố này trong đánh giá.

Dày niêm mạc nhẹ hoặc nang giữ dịch phát hiện tình cờ không tự tạo thành chỉ định phẫu thuật. Ngược lại, nghi biến chứng, khối bất thường hoặc bệnh nguy cơ cao không nên bị trì hoãn chỉ để đủ một số tháng dùng thuốc. Quyết định phải phù hợp với vấn đề thực sự cần giải quyết.

Nội soi, CT và đánh giá trước mổ

Xác định tổn thương và bản đồ giải phẫu

Nội soi giúp đánh giá polyp, dịch, vách ngăn, cuốn mũi, vùng dẫn lưu và sẹo nếu đã mổ. CT lát cắt mỏng giúp bác sĩ xác định phạm vi tổn thương, các biến thể giải phẫu và mối liên quan với ổ mắt, nền sọ. Với khối bất thường hoặc nghi xâm lấn ngoài xoang, có thể cần hình ảnh học bổ sung.

Phạm vi mổ không chỉ dựa vào một ngưỡng dày niêm mạc tùy ý trên CT. Triệu chứng, bệnh tích thực tế và mục tiêu điều trị phải được đặt cạnh hình ảnh. Người từng mổ nên mang hồ sơ, phim chụp và kết quả mô bệnh học cũ vì giải phẫu có thể đã thay đổi.

Đánh giá toàn thân và thuốc đang dùng

Khám gây mê và xét nghiệm được lựa chọn theo sức khỏe, tuổi, phạm vi mổ và bệnh nền. Cần báo hen, ngưng thở khi ngủ, tim mạch, đái tháo đường, rối loạn đông máu, dị ứng thuốc, thai kỳ và các lần phản ứng bất thường khi gây mê. Việc kiểm soát bệnh toàn thân giúp xây dựng kế hoạch an toàn hơn.

Danh sách thuốc phải bao gồm thuốc chống đông, kháng kết tập tiểu cầu, thuốc giảm đau, corticoid, thuốc hen và thực phẩm bổ sung. Không tự ngừng aspirin hoặc thuốc chống đông đang điều trị bệnh tim mạch. Bác sĩ phẫu thuật, gây mê và bác sĩ đang theo dõi bệnh nền sẽ thống nhất điều chỉnh nếu cần.

Thống nhất kỳ vọng và chuẩn bị thực tế

Người bệnh nên hỏi mình sẽ được xử lý xoang nào, có cần can thiệp vách ngăn hoặc cuốn mũi không, có lấy mô xét nghiệm không và kế hoạch theo dõi dự kiến. Nếu có bệnh răng, cần làm rõ thứ tự hoặc sự phối hợp với điều trị răng.

Tuân thủ hướng dẫn nhịn ăn uống và dùng thuốc trước mổ từ cơ sở điều trị. Chuẩn bị người đưa đón và hỗ trợ giai đoạn đầu sau gây mê. Thông báo nếu xuất hiện sốt, bệnh hô hấp mới hoặc thay đổi sức khỏe trước ngày mổ để cơ sở điều trị đánh giá lại.

Quy trình phẫu thuật được thực hiện ra sao?

Gây mê hoặc gây tê theo chỉ định

Nhiều phẫu thuật nội soi xoang được thực hiện dưới gây mê toàn thân để bảo đảm điều kiện thao tác và kiểm soát người bệnh. Một số can thiệp giới hạn có thể áp dụng phương án khác khi phù hợp. Lựa chọn không chỉ theo mong muốn tránh mê mà còn phụ thuộc bệnh tích, sức khỏe và yêu cầu an toàn.

Xử lý vùng bệnh dưới quan sát nội soi

Bác sĩ sử dụng dụng cụ phù hợp để tiếp cận và xử lý vùng tổn thương. Tùy kế hoạch, có thể mở đường dẫn lưu xoang hàm, sàng, trán hoặc bướm; lấy polyp, khối nấm hay mô bệnh; giải quyết sẹo hoặc các cản trở liên quan. Không phải mọi ca đều cần mở toàn bộ các xoang.

Dụng cụ cắt hút có thể hỗ trợ lấy tổ chức, nhưng thiết bị không tự quyết định chất lượng hoặc mức an toàn của cuộc mổ. Hệ thống định vị hỗ trợ đối chiếu dụng cụ với hình ảnh ở những ca được lựa chọn, đặc biệt khi giải phẫu phức tạp; nó không thay thế kiến thức giải phẫu và đánh giá của phẫu thuật viên.

Nong xoang bằng bóng có vai trò trong một số tình huống chọn lọc, nhưng không thay thế việc lấy bỏ polyp, khối nấm hoặc mô bệnh khi các tổn thương đó cần được xử lý. Người bệnh nên trao đổi về mục tiêu và phạm vi thực tế thay vì chỉ lựa chọn dựa trên tên thiết bị.

Kết thúc mổ và theo dõi ban đầu

Sau kiểm tra và cầm máu, bác sĩ có thể đặt vật liệu cầm máu, vật liệu tự tiêu hoặc nẹp tùy trường hợp. Không phải ca nào cũng cần nhét vật liệu giống nhau. Người bệnh được theo dõi tỉnh mê, hô hấp, đau và chảy máu trước khi quyết định về hoặc tiếp tục nằm viện.

Thời gian mổ và thời gian lưu viện thay đổi theo số xoang, mức bệnh, mổ lần đầu hay mổ lại, bệnh nền và diễn biến. Không nên lấy thời gian của một người khác làm cam kết cho trường hợp của mình.

Lợi ích kỳ vọng và các rủi ro có thể gặp

Kết quả thường được đánh giá bằng triệu chứng, khả năng sinh hoạt, ngửi, tần suất đợt nặng, nhu cầu thuốc và nội soi theo dõi. Tỷ lệ thành công từ một nhóm nghiên cứu không thể chuyển thành bảo đảm cho cá nhân có đặc điểm bệnh khác. Người bệnh cần biết triệu chứng nào được kỳ vọng cải thiện nhiều nhất.

Nếu phối hợp chỉnh vách ngăn hoặc can thiệp khác, cần được giải thích thêm các rủi ro của phần can thiệp đó. Phẫu thuật viên sẽ cân nhắc nguy cơ dựa trên giải phẫu, mức bệnh và tiền sử phẫu thuật, thay vì chỉ dựa trên việc ca mổ có dùng nội soi hay không.

Chăm sóc sau mổ theo từng giai đoạn

Những ngày đầu

Nghẹt, cảm giác căng, mệt hoặc dịch lẫn ít máu có thể xuất hiện trong giai đoạn đầu. Mức độ chấp nhận được cần được cơ sở mổ giải thích trước khi về. Nghỉ ngơi, kê đầu theo hướng dẫn và dùng thuốc giảm đau đã được kê; không tự thêm aspirin, thuốc chống viêm hoặc thuốc thảo dược khi chưa kiểm tra tương tác và nguy cơ chảy máu.

Không tự rút vật liệu trong mũi, ngoáy lấy vảy hoặc xì mũi mạnh. Nếu cần hắt hơi, thường được hướng dẫn mở miệng để giảm áp lực. Vận động nhẹ theo khả năng; hạn chế gắng sức, cúi lâu và nâng vật nặng trong khoảng thời gian bác sĩ yêu cầu.

Rửa mũi, thuốc và làm sạch hốc mổ

Bắt đầu rửa mũi và dùng lại thuốc xịt theo thời điểm bác sĩ chỉ định vì kế hoạch phụ thuộc vật liệu và phạm vi mổ. Dung dịch và nước pha phải bảo đảm an toàn; không tự thêm thuốc vào bình rửa. Thuốc uống sau mổ được cá thể hóa, không phải mọi ca đều cần kháng sinh hoặc corticoid toàn thân giống nhau.

Tái khám giúp kiểm tra niêm mạc, lấy bỏ vật liệu không tự tiêu nếu có và làm sạch vảy, dịch khi cần. Người bệnh không thể thay việc kiểm tra này bằng tự hút hoặc rửa thật mạnh ở nhà. Lịch và số lần làm sạch phụ thuộc diễn biến, không phải một con số cố định.

Trở lại công việc và theo dõi lâu dài

Người làm việc văn phòng và người lao động nặng hoặc tiếp xúc bụi có thể cần thời gian nghỉ khác nhau. Cảm giác khỏe lên không có nghĩa niêm mạc đã lành hoàn toàn. Lịch trở lại tập luyện, bơi lội, đi máy bay hoặc công việc nhiều bụi cần được trao đổi riêng.

Theo dõi dài hạn chú ý nghẹt, dịch, ngửi, giấc ngủ, nhu cầu thuốc và dấu hiệu tái phát trên nội soi. Với polyp, hen hoặc bệnh viêm khó kiểm soát, cần phối hợp điều trị nền. Không tự dừng toàn bộ chăm sóc vì đã thấy thông mũi sau vài tuần.

Ngoài các lần tái khám sớm để theo dõi lành thương, cần có đánh giá kết quả trong khoảng 3–12 tháng sau phẫu thuật viêm mũi xoang mạn ở người lớn. Lần đánh giá này kết hợp triệu chứng, chất lượng sống, nội soi và nhu cầu điều trị tiếp theo; không có nghĩa phải chờ đến mốc đó nếu xuất hiện bất thường.

Dấu hiệu cần liên hệ ngay sau mổ

Nếu có dịch trong như nước chảy liên tục chủ yếu một bên, nhất là kèm vị mặn bất thường hoặc thay đổi theo tư thế, cần liên hệ cơ sở mổ ngay để loại trừ rò dịch não tủy. Dấu hiệu này không tự xác định chẩn đoán nhưng không nên chỉ xem là nước mũi thông thường. Sốt, đau tăng hoặc dịch hôi rõ cũng cần được đánh giá sớm.

Những câu hỏi nên trao đổi trước khi ký cam kết

Người bệnh nên hiểu chẩn đoán và các phương án còn lại nếu chưa phẫu thuật; lợi ích dự kiến với nghẹt, ngửi và đau; phạm vi mổ; nguy cơ riêng; khả năng dùng thuốc lâu dài và cách liên hệ khi có bất thường. Chi phí cần được làm rõ theo hạng mục thực tế như gây mê, vật tư, xét nghiệm mô bệnh học, lưu viện và chăm sóc sau mổ.

Bác sĩ Nguyễn Hoàng Huy có thể trao đổi về hướng đánh giá và lựa chọn điều trị sau thăm khám. Nếu có chỉ định mổ, việc thực hiện cần được bố trí tại cơ sở phù hợp với phạm vi can thiệp và điều kiện chuyên môn; thông tin khám tư vấn không đồng nghĩa mọi phẫu thuật được thực hiện ngay tại phòng khám.

Câu hỏi thường gặp về phẫu thuật nội soi mũi xoang

Thông tin hữu ích dành cho người bệnh

• Tổng quan Mũi – Xoang
• Viêm xoang
• Polyp mũi và cắt polyp
• Kiến thức Tai Mũi Họng

Lưu ý y khoa: Nội dung cung cấp thông tin tổng quan, không thay thế khám, chẩn đoán, đơn thuốc hoặc chỉ định thủ thuật/phẫu thuật trực tiếp. Kế hoạch xử trí cần được cá thể hóa theo tuổi, bệnh sử, kết quả khám và các bệnh đi kèm.